Trong bối cảnh thị trường tài chính ngày càng mở rộng, trái phiếu đã và đang trở thành một kênh đầu tư được nhiều người ưa chuộng nhờ tính ổn định và mức độ an toàn cao. Tuy nhiên, không phải ai cũng nắm rõ khái niệm trái phiếu, các đặc điểm cơ bản cũng như cách đầu tư vào trái phiếu hiệu quả tại Việt Nam.
Trái phiếu là gì?
Trái phiếu là một loại chứng khoán thể hiện nghĩa vụ nợ. Xét về bản chất, trái phiếu khá tương đồng với một khoản vay có thời hạn. Khi phát hành trái phiếu, tổ chức phát hành (người vay) cam kết thanh toán tiền gốc kèm lãi cho nhà đầu tư (người cho vay) vào thời điểm đã định. Lãi suất (lợi tức), kỳ hạn và thời gian thanh toán thường được xác định rõ ràng từ trước. Trên thị trường Việt Nam, có hai chủ thể phát hành trái phiếu phổ biến nhất là doanh nghiệp và chính phủ.
Các loại trái phiếu nhà đầu tư nên biết
Trái phiếu có thể được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, bao gồm chủ thể phát hành, hình thức trả lãi và mức độ đảm bảo thanh toán. Việc hiểu rõ từng loại sẽ giúp nhà đầu tư lựa chọn đúng sản phẩm phù hợp với mục tiêu và khẩu vị rủi ro của mình.
Phân loại theo chủ thể phát hành
- Trái phiếu Chính phủ: Do Bộ Tài chính phát hành để huy động vốn phục vụ chi tiêu công, bao gồm phát triển cơ sở hạ tầng, kinh tế – xã hội. Đây là loại trái phiếu có mức độ an toàn cao nhất vì được Nhà nước bảo đảm thanh toán.
- Trái phiếu chính quyền địa phương: Do các Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, thành phố phát hành nhằm huy động vốn cho các dự án tại địa phương như y tế, giáo dục, giao thông… Kỳ hạn thường từ 1 năm trở lên, mức độ rủi ro tương đối thấp.
Trái phiếu doanh nghiệp: Do các công ty, ngân hàng hoặc tổ chức tài chính phát hành để phục vụ cho hoạt động sản xuất – kinh doanh. Loại trái phiếu này mang tính “tự vay, tự trả”, do đó mức độ an toàn phụ thuộc vào năng lực tài chính và uy tín của doanh nghiệp phát hành.
Phân loại theo cách tính lãi suất
- Trái phiếu lãi suất cố định: Lãi suất được xác định ngay từ đầu và không thay đổi trong suốt kỳ hạn. Phù hợp với nhà đầu tư tìm kiếm sự ổn định về thu nhập.
- Trái phiếu lãi suất thả nổi: Lãi suất thay đổi theo thời gian, thường được tính bằng cách cộng biên độ cố định vào lãi suất tham chiếu (chẳng hạn lãi suất tiết kiệm ngân hàng). Khi lãi suất thị trường tăng, trái phiếu này có thể mang lại lợi tức hấp dẫn hơn.
- Trái phiếu không lãi suất (zero coupon): Không chi trả lãi định kỳ mà được bán với giá chiết khấu thấp hơn mệnh giá. Khi đáo hạn, nhà đầu tư nhận lại toàn bộ mệnh giá; phần chênh lệch là lợi nhuận. Thích hợp với người không cần dòng tiền thường xuyên.
Phân loại theo mức độ đảm bảo thanh toán
- Trái phiếu có tài sản đảm bảo: Gắn liền với tài sản thế chấp như bất động sản, cổ phiếu hoặc tài sản có giá trị khác. Trong trường hợp đơn vị phát hành không thể trả nợ, trái chủ có quyền yêu cầu xử lý tài sản để thu hồi vốn.
- Trái phiếu không có tài sản đảm bảo: Dựa hoàn toàn vào uy tín và năng lực tài chính của tổ chức phát hành. Vì không có tài sản bảo đảm, mức lãi suất thường cao hơn nhằm bù đắp rủi ro cho nhà đầu tư.
Ba hình thức phổ biến để mua trái phiếu tại Việt Nam
Hiện nay, nhà đầu tư cá nhân tại Việt Nam có thể lựa chọn một trong ba phương thức đầu tư trái phiếu, tùy thuộc vào mục tiêu lợi nhuận, khả năng phân tích và mức vốn đầu tư của mình:
- Mua trực tiếp từ tổ chức phát hành (Thị trường sơ cấp)
Đây là phương thức mua trái phiếu từ các đợt chào bán đầu tiên do Chính phủ, doanh nghiệp hoặc ngân hàng thực hiện. Tuy nhiên, kênh đầu tư này thường yêu cầu số vốn lớn và thủ tục tương đối phức tạp, nên không phải là lựa chọn phổ biến với nhà đầu tư cá nhân nhỏ lẻ.
Những đối tượng thường tham gia thị trường sơ cấp chủ yếu là các tổ chức lớn như ngân hàng thương mại, công ty quản lý quỹ hay các tổ chức tài chính vì họ có đủ nguồn lực và hiểu biết để tiếp cận kênh đầu tư này ngay từ đầu.
- Góp vốn gián tiếp qua các quỹ đầu tư
Phương án này cho phép nhà đầu tư rót vốn vào các quỹ trái phiếu chuyên nghiệp bằng cách mua chứng chỉ quỹ. Quỹ đầu tư sẽ thay mặt nhà đầu tư phân bổ vào một danh mục trái phiếu đa dạng, từ đó giúp giảm thiểu rủi ro.
Ưu điểm của hình thức này là mức độ an toàn cao hơn nhờ sự đa dạng hóa danh mục và có đội ngũ chuyên gia theo dõi, quản lý. Tuy nhiên, lợi nhuận thường thấp hơn so với đầu tư trực tiếp do bị khấu trừ chi phí quản lý. Cách đầu tư này đặc biệt phù hợp với người mới bắt đầu hoặc chưa có nhiều kiến thức chuyên sâu về trái phiếu.
- Giao dịch thông qua các đơn vị trung gian (Thị trường thứ cấp)
Đây là hình thức phổ biến nhất với nhà đầu tư cá nhân hiện nay. Các ngân hàng, công ty chứng khoán hay tổ chức phân phối sẽ mua trái phiếu từ tổ chức phát hành rồi chào bán lại cho nhà đầu tư với quy mô vốn nhỏ hơn, giúp việc tiếp cận thị trường trở nên dễ dàng hơn.
Trong thị trường thứ cấp, có hai nhóm kênh chính:
Ngân hàng và công ty chứng khoán
Nếu bạn đã có hiểu biết nhất định và đã xác định được loại trái phiếu muốn sở hữu, có thể trực tiếp mua qua tài khoản đầu tư tại các công ty chứng khoán hoặc thông qua dịch vụ của ngân hàng.
Bạn có thể:
- Đăng nhập vào tài khoản đầu tư để theo dõi danh sách trái phiếu đang được chào bán.
- Liên hệ ngân hàng bạn đang giao dịch để nhận tư vấn về các sản phẩm trái phiếu đang có sẵn.
Đơn vị tư vấn kiêm phân phối trái phiếu
Trong trường hợp bạn còn thiếu kinh nghiệm hoặc chưa rõ mình nên chọn loại trái phiếu nào, các đơn vị vừa tư vấn vừa phân phối sẽ là lựa chọn hợp lý. Họ không chỉ cung cấp sản phẩm mà còn hỗ trợ:
- Tư vấn danh mục phù hợp với mục tiêu tài chính của từng cá nhân
- Đánh giá năng lực tài chính và uy tín của tổ chức phát hành
- Đưa ra các gợi ý cụ thể để giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định chính xác hơn
Một số lưu ý quan trọng khi đầu tư vào trái phiếu
Trái phiếu là một kênh đầu tư tiềm năng với mức sinh lời ổn định, nhưng không phải không có rủi ro. Để tối ưu hóa hiệu quả đầu tư và hạn chế các rủi ro không đáng có, nhà đầu tư nên lưu ý các điểm sau:
1. Trái phiếu không phải là tiền gửi tiết kiệm
Nhiều người có thể nhầm lẫn giữa trái phiếu và hình thức gửi tiết kiệm ngân hàng do đều có lãi suất định kỳ. Tuy nhiên, bản chất hoàn toàn khác nhau. Khi mua trái phiếu, bạn đang cho tổ chức phát hành vay vốn – đồng nghĩa với việc bạn chịu rủi ro nếu bên đi vay mất khả năng chi trả. Không giống như tiền gửi được ngân hàng bảo hiểm, trái phiếu không có cơ chế đảm bảo tuyệt đối về thanh toán gốc và lãi.
2. Trái phiếu phát hành riêng lẻ chỉ dành cho nhà đầu tư chuyên nghiệp
Theo quy định pháp luật hiện hành, chỉ các nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp – những người đáp ứng được điều kiện nhất định về tài sản, kinh nghiệm hoặc chứng chỉ chuyên môn – mới được phép tham gia vào thị trường trái phiếu phát hành riêng lẻ. Việc nhà đầu tư cá nhân tham gia trái phép có thể không chỉ gây rủi ro tài chính mà còn vi phạm pháp lý.
3. Đơn vị phân phối không đảm bảo an toàn khoản đầu tư
Ngân hàng, công ty chứng khoán hay đơn vị tư vấn tài chính có thể là nơi giới thiệu sản phẩm trái phiếu đến nhà đầu tư, nhưng vai trò của họ chỉ dừng lại ở việc trung gian phân phối. Những tổ chức này không chịu trách nhiệm về khả năng thanh toán của tổ chức phát hành, do đó bạn không nên mặc định rằng việc trái phiếu được bán qua ngân hàng là đảm bảo an toàn tuyệt đối.
4. Phân biệt rõ giữa bảo lãnh phát hành và bảo lãnh thanh toán
- Bảo lãnh phát hành là cam kết của bên bảo lãnh về việc phân phối trái phiếu ra thị trường, giúp doanh nghiệp hoàn tất quá trình chào bán.
- Bảo lãnh thanh toán có giá trị cao hơn nhiều – vì đây là cam kết về khả năng trả gốc và/hoặc lãi đúng hạn cho nhà đầu tư.
Tuy nhiên, bạn cần xem xét kỹ điều khoản bảo lãnh thanh toán: đó là bảo lãnh toàn bộ hay chỉ một phần? Nếu chỉ bảo lãnh một phần, phần còn lại vẫn là rủi ro mà bạn phải tự chịu trách nhiệm khi đầu tư.
Trái phiếu là một lựa chọn đầu tư hấp dẫn, đặc biệt với những ai ưu tiên sự ổn định và thu nhập đều đặn. Tuy nhiên, để đầu tư trái phiếu hiệu quả, nhà đầu tư cần hiểu rõ bản chất sản phẩm, lựa chọn đúng kênh mua phù hợp với năng lực và nhu cầu, đồng thời trang bị kiến thức đầy đủ để ra quyết định sáng suốt.