Thị trường chứng khoán không chỉ là kênh huy động vốn hiệu quả cho doanh nghiệp và Chính phủ, mà còn là “sân chơi” đầu tư hấp dẫn cho hàng triệu nhà đầu tư trong và ngoài nước. Bài viết sau đây sẽ mang đến cái nhìn toàn diện về thị trường chứng khoán – tất cả những gì bạn cần biết để bắt đầu hành trình đầu tư một cách hiểu biết và hiệu quả.
1. Thị trường chứng khoán là gì?
Thị trường chứng khoán là nơi diễn ra hoạt động phát hành, mua bán các loại chứng khoán trung và dài hạn. Đây là công cụ huy động vốn hiệu quả cho doanh nghiệp và Chính phủ, đồng thời là kênh đầu tư hấp dẫn cho nhà đầu tư.
Tại Việt Nam, thị trường chứng khoán gồm hai thị trường chính:
- Thị trường cơ sở: giao dịch cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ,…
- Thị trường phái sinh: giao dịch các công cụ tài chính như hợp đồng tương lai, kỳ hạn, quyền chọn,…
2. Chứng khoán cơ sở
Chứng khoán cơ sở là tài sản nền tảng dùng để phát hành chứng quyền và chứng khoán phái sinh. Có hai loại chính:
- Cổ phiếu phổ thông: giao dịch trên sàn HOSE và HNX.
- Trái phiếu: thường là trái phiếu doanh nghiệp phát hành linh hoạt để tăng tính thanh khoản.
Điều kiện trở thành chứng khoán cơ sở:
- Nằm trong chỉ số VN30, HNX30 hoặc tương đương.
- Vốn hóa thị trường từ 5.000 tỷ đồng trở lên.
- Tỷ lệ free-float tối thiểu 25%, không có lỗ lũy kế.
Đặc điểm giao dịch:
- T+3: không thể bán khi chưa sở hữu.
- Giao dịch tối thiểu 100 cổ phiếu/lệnh.
- Sàn HOSE: tối đa 500.000 cổ phiếu/lệnh; HNX & UPCoM: tối đa 999.990 cổ phiếu/lệnh.
- Giờ giao dịch: 09h00 – 11h30 và 13h00 – 15h00.
- Không giới hạn thời gian nắm giữ.
- Giao dịch giao ngay, yêu cầu 100% tiền mặt và cổ phiếu trong tài khoản.
3. Chứng khoán phái sinh
Chứng khoán phái sinh là công cụ tài chính có giá trị phụ thuộc vào tài sản cơ sở. Giao dịch tại Sở Giao dịch Chứng khoán phái sinh (thuộc Sở GDCK Việt Nam), sản phẩm phổ biến nhất hiện nay là hợp đồng tương lai trên chỉ số VN30.
Đặc điểm:
- Giao dịch tối thiểu 1 hợp đồng, tối đa 500 hợp đồng/lệnh.
- Giờ giao dịch: 08h45 – 11h30 và 13h00 – 14h45.
- Cho phép sử dụng đòn bẩy tài chính (ký quỹ).
- Số lượng phát hành không giới hạn.
- Vị thế tối đa: nhà đầu tư cá nhân (5.000), tổ chức (10.000), chuyên nghiệp (20.000).
Phân loại:
- Hợp đồng tương lai
- Hợp đồng kỳ hạn
- Hợp đồng quyền chọn
- Hợp đồng hoán đổi
Chứng khoán phái sinh giúp phòng ngừa rủi ro và tạo thanh khoản cho thị trường cơ sở.
4. Các chủ thể tham gia thị trường
- Doanh nghiệp phát hành: cung cấp cổ phiếu để huy động vốn.
- Nhà đầu tư: cá nhân, tổ chức, nước ngoài – tham gia để tìm kiếm lợi nhuận.
- Công ty chứng khoán: trung gian thực hiện môi giới, tư vấn, lưu ký và cung cấp dịch vụ đầu tư.
- Cơ quan quản lý: Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Bộ Tài chính – đảm bảo minh bạch và tuân thủ pháp luật.
5. Lịch sử hình thành và phát triển
- 1998: Thị trường chứng khoán chính thức ra đời theo Nghị định 48/1998/NĐ-CP.
- 2000: Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP.HCM đi vào hoạt động (tiền thân của HOSE).
- 2005: Trung tâm Giao dịch Chứng khoán Hà Nội thành lập (tiền thân của HNX).
- 2006: Luật Chứng khoán đầu tiên được ban hành.
- 2008 – nay: Vượt qua nhiều biến động, quy mô thị trường mở rộng mạnh mẽ, vốn hóa có thời điểm vượt 80% GDP.
Thị trường chứng khoán Việt Nam ngày càng phát triển về quy mô, sản phẩm và tính chuyên nghiệp. Đây không chỉ là kênh huy động vốn hiệu quả cho nền kinh tế mà còn mở ra cơ hội đầu tư, tích lũy tài sản cho cộng đồng. Để tham gia hiệu quả, nhà đầu tư cần hiểu rõ về các loại chứng khoán, cơ chế vận hành cũng như rủi ro và lợi nhuận của từng sản phẩm.